زوج‌درمانی از نگاه روانکاوی؛ چرا تعارض‌های ناخودآگاه در رابطه زوجین تکرار می‌شوند؟
رابطه زوجین فقط مجموعه‌ای از رفتارهای آشکار، گفت‌وگوها و تصمیم‌های روزمره نیست. بخش مهمی از آنچه میان زن و شوهر اتفاق می‌افتد، می‌تواند تحت تأثیر تجربه‌های گذشته، تعارض‌های حل‌نشده، فانتزی‌های ناخودآگاه، شیوه‌های دفاعی و الگوهای عاطفی قرار داشته باشد.
از این منظر، زوج‌درمانی تنها به معنای آموزش مهارت گفت‌وگو یا حل اختلاف نیست؛ بلکه در برخی موارد لازم است ریشه‌های عمیق‌تر تعارض‌های رابطه نیز مورد بررسی قرار گیرد.
دکتر محمدکاظم جواهری، روانشناس بالینی، روانکاو و زوج‌درمانگر، در کار بالینی خود از تلفیق نگاه روانشناسی بالینی با رویکرد روانکاوانه و درمان پویشی استفاده می‌کند.
روانکاوی چه نگاهی به رابطه زوجین دارد؟
از دیدگاه روانکاوی، انسان همیشه به طور کامل از انگیزه‌ها و تعارض‌های درونی خود آگاه نیست. بخشی از تجربه روانی در سطح ناهشیار شکل می‌گیرد و می‌تواند بر انتخاب‌های عاطفی و نحوه ارتباط با همسر تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، گاهی فرد می‌داند که از رفتار همسرش ناراحت است، اما نمی‌داند چرا یک رفتار مشخص تا این اندازه خشم، ترس، حسادت یا احساس طردشدگی ایجاد می‌کند.
در چنین شرایطی، بررسی ناخودآگاه، فانتزی‌ها، دفاع‌های روانی و الگوهای تکرارشونده رابطه‌ای می‌تواند به فهم عمیق‌تر مسئله کمک کند.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توان به مطلب
ناهوشیار آدمی و فانتزی‌هایش
مراجعه کرد.
چرا بعضی تعارض‌های زناشویی تکرار می‌شوند؟
یکی از پرسش‌های مهم در زوج‌درمانی این است که چرا یک زوج بارها بر سر موضوعات مشابه دچار اختلاف می‌شوند؛ حتی زمانی که هر دو نفر می‌دانند ادامه این مشاجرات به رابطه آسیب می‌زند.
ممکن است موضوع ظاهری اختلاف، مسائل مالی، رابطه جنسی، دخالت خانواده‌ها، بی‌اعتمادی یا شیوه تربیت فرزند باشد؛ اما در سطح عمیق‌تر، تعارض دیگری در جریان باشد.
برای مثال، یک اختلاف ساده درباره توجه نکردن همسر ممکن است برای یکی از زوجین معنای عمیق‌تری مانند «من دیده نمی‌شوم» یا «برای تو مهم نیستم» پیدا کند.
در روانکاوی، بررسی این معانی شخصی اهمیت زیادی دارد.
انتقال در رابطه زوجین
یکی از مفاهیم مهم روانکاوی انتقال است. انسان ممکن است بخشی از احساسات، انتظارات و الگوهایی را که در روابط مهم گذشته تجربه کرده، در روابط بعدی نیز بازآفرینی کند.
در رابطه زوجین نیز ممکن است همسر به‌صورت ناخودآگاه در جایگاه شخص مهمی از گذشته تجربه شود.
در نتیجه، واکنش فرد به همسر همیشه فقط واکنشی به رفتار فعلی او نیست؛ گاهی تجربه‌های گذشته نیز در شدت و کیفیت این واکنش نقش دارند.
این موضوع در کار روانکاوانه اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند در کنار مفهوم تداعی آزاد مورد بررسی قرار گیرد:
دفاع‌های روانی در تعارض‌های زناشویی
هنگامی که فرد با اضطراب یا تعارض روانی مواجه می‌شود، ممکن است از مکانیسم‌های دفاعی استفاده کند.
برای نمونه، فرد ممکن است احساس آسیب‌پذیری خود را به خشم تبدیل کند، مسئولیت بخشی از مشکل را به دیگری نسبت دهد یا از مواجهه مستقیم با یک احساس دردناک اجتناب کند.
بنابراین در زوج‌درمانی، تنها بررسی این موضوع که «چه کسی چه کاری انجام داده است» کافی نیست. گاهی لازم است بررسی شود که هر یک از طرفین چگونه با اضطراب، ترس از طردشدن، خشم، احساس گناه یا نیاز به وابستگی مواجه می‌شوند.
فانتزی‌های ناخودآگاه و رابطه زوجین
هر فرد با مجموعه‌ای از تصورات، انتظارات و فانتزی‌های آگاهانه و ناخودآگاه وارد رابطه عاطفی می‌شود.
گاهی فرد انتظار دارد همسرش تمام نیازهای عاطفی او را برآورده کند؛ گاهی انتظار دارد هرگز او را ترک نکند و گاهی تصویری ایده‌آل از همسر در ذهن دارد.
وقتی واقعیت رابطه با این فانتزی‌ها فاصله پیدا می‌کند، ممکن است تعارض ایجاد شود.
از این منظر، زوج‌درمانی می‌تواند فرصتی برای شناخت فاصله میان واقعیت رابطه و فانتزی‌های ناخودآگاه درباره رابطه باشد.
مشکلات ارتباطی همیشه فقط مشکل ارتباطی نیستند
مشاجره‌های مکرر، سکوت طولانی، سرزنش، انتقاد، فاصله عاطفی و سوءتفاهم می‌توانند نشانه مشکلات ارتباطی باشند؛ اما گاهی این رفتارهای ظاهری، بیانگر تعارض‌های عمیق‌تری هستند.
برای مطالعه بیشتر:
مشاجرات و سوءتفاهم‌های زن و شوهری
همچنین در برخی زوج‌ها، مسائل مالی به میدان اصلی تعارض تبدیل می‌شود:
بنابراین در ارزیابی بالینی باید میان موضوع آشکار اختلاف و تعارض روانی زیرین آن تمایز قائل شد.
خیانت در رابطه از نگاه روانشناختی
خیانت زناشویی نیز پدیده‌ای چندبعدی است و نمی‌توان تمام موارد خیانت را با یک علت توضیح داد.
در بررسی بالینی خیانت، عواملی مانند وضعیت رابطه، تعارض‌های زوجین، نیازهای عاطفی، الگوهای دلبستگی، شخصیت، شرایط زندگی و عوامل فردی و بین‌فردی می‌توانند مورد توجه قرار گیرند.
در سایت مرکز مشاوره و رواندرمانی ارمغان زندگی، درباره این موضوع مطالب تخصصی منتشر شده است:
هدف زوج‌درمانی در چنین شرایطی می‌تواند بررسی دقیق رابطه، فهم عوامل مؤثر بر بحران و کمک به زوج برای تصمیم‌گیری آگاهانه درباره ادامه مسیر رابطه باشد.
طلاق عاطفی؛ وقتی رابطه از نظر روانی فاصله می‌گیرد
گاهی زن و شوهر از نظر قانونی در یک رابطه هستند، اما از نظر عاطفی، گفت‌وگو و صمیمیت فاصله زیادی میان آنها ایجاد شده است.
طلاق عاطفی می‌تواند با کاهش ارتباط، بی‌تفاوتی، احساس تنهایی در رابطه و کاهش صمیمیت همراه باشد.
در این شرایط، بررسی تاریخچه رابطه و الگوهای تکرارشونده میان زوجین اهمیت دارد.
مشکلات جنسی و رابطه زوجین
رابطه جنسی نیز از حوزه‌هایی است که ممکن است تحت تأثیر عوامل روانشناختی، فردی و رابطه‌ای قرار گیرد.
اضطراب، تعارض‌های حل‌نشده، احساس خشم یا طردشدگی، تصویر ذهنی از خود و کیفیت رابطه زوجین می‌توانند در تجربه جنسی نقش داشته باشند.
بنابراین در بررسی مشکلات جنسی زوجین، توجه همزمان به عوامل فردی و رابطه‌ای اهمیت دارد:
مشکلات جنسی و عدم رضایت زناشویی در رابطه
زوج‌درمانی فقط برای زمان بحران نیست
زوج‌ها همیشه زمانی به درمان مراجعه نمی‌کنند که رابطه به مرحله جدایی رسیده باشد.
گاهی مراجعه زودتر می‌تواند به شناخت بهتر الگوهای ارتباطی، تعارض‌ها و مشکلات موجود در رابطه کمک کند.
در کنار رویکردهای روانکاوانه، رویکردهای دیگری مانند زوج‌درمانی شناختی ـ رفتاری نیز در درمان زوجین مورد استفاده قرار می‌گیرند:
انتخاب رویکرد درمانی به شرایط زوج، مسئله اصلی، ارزیابی بالینی و اهداف درمان بستگی دارد.
نقش اتحاد درمانی در زوج‌درمانی
درمان روانشناختی بدون ایجاد یک رابطه درمانی قابل اعتماد دشوار است.
در زوج‌درمانی، درمانگر باید بتواند فضای مناسبی ایجاد کند تا هر دو طرف فرصت بیان تجربه خود را داشته باشند و در عین حال، فرآیند درمان از تبدیل شدن به میدان داوری درباره «مقصر» جلوگیری کند.
مفهوم اتحاد درمانی یکی از موضوعات مهم در رواندرمانی است:
در نگاه بالینی، هدف درمانگر الزاماً تعیین مقصر نیست؛ بلکه کمک به فهم مسئله، شناخت الگوهای رابطه و ایجاد امکان تغییر است.
ارزیابی بالینی پیش از درمان
پیش از شروع هر فرآیند درمانی، شناخت دقیق مسئله اهمیت دارد.
در ارزیابی اولیه ممکن است تاریخچه فردی، تاریخچه رابطه، وضعیت فعلی زوج، مشکلات ارتباطی، مسائل عاطفی و جنسی، عوامل استرس‌زا و سایر متغیرهای بالینی بررسی شوند.
درباره اهمیت ارزیابی اولیه می‌توانید بخوانید:
در صورت نیاز، ارزیابی روانشناختی و استفاده از آزمون‌های معتبر نیز می‌تواند بخشی از فرآیند بررسی باشد:
رویکرد دکتر محمدکاظم جواهری در زوج‌درمانی
دکتر محمدکاظم جواهری، روانشناس بالینی، روانکاو و زوج‌درمانگر، در کار بالینی خود به ارتباط میان فرآیندهای درونی فرد و الگوهای رابطه‌ای توجه دارد.
در این نگاه، زوج‌درمانی صرفاً آموزش چند تکنیک ارتباطی نیست؛ بلکه در موارد لازم، تلاش می‌شود تعارض‌های روانی، الگوهای تکرارشونده، دفاع‌ها، فانتزی‌ها و معانی ناخودآگاه تجربه‌های رابطه‌ای نیز مورد بررسی قرار گیرند.
برای آشنایی بیشتر با سوابق و حوزه فعالیت:
دکتر محمدکاظم جواهری؛ روانشناس بالینی، روانکاو و زوج‌درمانگر
زوج‌درمانی در کرج، اندیشه و شهریار
مرکز مشاوره و رواندرمانی ارمغان زندگی در حوزه روانشناسی بالینی، رواندرمانی و زوج‌درمانی فعالیت دارد.
برای افرادی که به دنبال اطلاعات درباره زوج‌درمانی در شهرهای مختلف هستند، صفحات اختصاصی سایت نیز در دسترس است:
همچنین مطالب و خدمات مرکز، حوزه‌هایی مانند رواندرمانی فردی، مشکلات عاطفی، خیانت، طلاق عاطفی و سایر مسائل روانشناختی را نیز پوشش می‌دهد.
جمع‌بندی
از نگاه روانکاوانه، رابطه زوجین تنها محل تبادل رفتارها و گفت‌وگوهای آگاهانه نیست. گذشته روانی افراد، تعارض‌های درونی، فانتزی‌ها، دفاع‌ها و الگوهای تکرارشونده می‌توانند بر تجربه فرد از رابطه اثر بگذارند.
به همین دلیل، در برخی موارد برای فهم یک تعارض زناشویی لازم است فراتر از موضوع آشکار اختلاف حرکت کنیم و معنای روانشناختی آن را برای هر یک از زوجین بررسی کنیم.
زوج‌درمانی می‌تواند فضایی برای شناخت این الگوها، فهم بهتر رابطه و ایجاد امکان تغییر فراهم کند؛ رویکرد درمانی نیز باید بر اساس ارزیابی بالینی و شرایط هر زوج انتخاب شود.
دکتر محمدکاظم جواهری
روانشناس بالینی، روانکاو و زوج‌درمانگر
مرکز مشاوره و رواندرمانی ارمغان زندگی
https://zendegii.ir
ورود کاربران
خوش آمدید! لطفا وارد حساب خود شوید